De kabbalistische leertafel van prinses Antonia von Württemberg in de Dreifaltigkeitskirche in Bad Teinach

1. Prinses Antonia en haar kabbalistische leertafel

Uit alle landen van de wereld reizen mensen naar Bad Teinach in het Zwarte Woud in Zuid-Duitsland om één bepaald kunstwerk te zien. Het gaat om een diepzinnig drieluik uit de zeventiende eeuw dat men in de altaarruimte van de (Evangelische) Dreifaltigkeitskirche bewonderen kan: de kabbalistische Lehrtafel. Dat is een afbeelding aan de hand waarvan men de christelijke kabbalah kan leren kennen en doorgronden. Er zijn talloze mystieke, kabbalistische, alchemistische en hermetische symbolen in verwerkt.

De kabbalistische leertafel is een olieverfschildering die Johann Friedrich Gruber (1620-1681) maakte” in opdracht van prinses Antonia von Württemberg (1613-1679) ter gelegenheid van haar vijftigste verjaardag in 1663. Zij was goed op de hoogte van de ideeën van de rozenkruisers, onder andere via de hofprediker Johann Valentin Andreae (1586-1654), de auteur van de rozenkruisersmanifesten die ook adviezen heeft gegeven voor de inhoud van dit schilderij en heeft er misschien zelfs voor geposeerd.

Prinses Antonia bestudeerde in de uitgebreide bibliotheek van het hof de geschriften van de groten uit de zeventiende eeuw, onder wie, Jacob Boehme en Johannes Kepler. Onder de geestelijke hoede en bescherming van de hofprediker Johan Valentin Andreae verkreeg zij kennis van de bemoeiingen van de rozenkruisers met het bewustzijn van de individuele mens en met de sociale vorming van de staat. De kabbalistische leertafel in Bad Teinach, triptiek met een uitgebreide esoterische symboliek.

2. Het triptiek als samenvatting van het heelal

De prinses was een vrome en strevende vrouw die deel uitmaakte van een kleine en vlijtige werkgroep waartoe ook de dominees Johann Jacob Strölin (1620-1663) en Johannes Laurentio Schmidlin (1616-1692) behoorden. In die kring werd uit de inhoud van het christendom, de mystiek, de kabbala en de Hebreeuwse overleveringen een systema mundi of wereldsysteem uitgewerkt.

Het betrof een wereldbeeld dat voor een belangrijk deel was gebaseerd op de geschriften van Johannes Reuchlin (1455-1522), de briljante Duitse filosoof die onder ander ‘De arte cabbalistica’ schreef. Het gaat om een wereldvisie voor de mensheid die gefundeerd is op vele geestesstromingen uit het verleden, die aanwijzingen geeft voor het heden, en die inzicht geeft in de toekomst.

In de Fama Fraternitatis (hoogstwaarschijnlijk op schrift gesteld door de jonge Johann Valentin Andreae) wordt in het gedeelte over de ontdekking van de graftempel van Christiaan Rozenkruis al verwezen naar zo’n wereldsysteem:

A.C.R.C. DEZE SAMENVATTING VAN HET HEELAL HEB IK, BIJ MIJN LEVEN, MIJ TOT EEN GRAF GEMAAKT.

En in de Confessio Fraternitatis staat:

‘Zo zijn ons het naast en ons het meest gelijk zij die het ene boek tot richtsnoer van hun leven, tot het hoogste van hun streven naar kennis, en tot de beknopte samenvatting vande ganse wereld maken.’

De ‘samenvatting van het heelal’ of het ‘wereldsysteem’ is te zien op het indrukwekkende”middenpaneel van het triptiek. Dat is een representatie van wat was, wat is en wat komen zal, doorstraalt met eeuwige en onvergankelijke Licht.

De beschouwer van het triptiek wordt eerst geconfronteerd met de buitenkant van de gesloten zijpanelen die tezamen de essentie van ‘de gewenste toekomst’ tonen.

Ze maken de beschouwer direct duidelijk waar deze kabbalistische leertafel voor bedoeld is: inzicht bieden in een geestelijke weg die voert tot de zogeheten alchemische bruiloft. De leertafel met gesloten panelen toont een groep van 94 vrouwen die op wolken opstijgen naar de hemel in vijf stadia. Veel van deze vrouwen kunnen worden herkend als vrouwen die in de Bijbel worden genoemd, onder wie Eva (met appel) en de tot zoutpilaar geworden vrouw van Lot (rechtsonder).

Bovenaan staat Jezus in een rode mantel die de vrouwen begroet en een bruidskroon op hun hoofd plaatst. De eerste vrouw die de kroon ontvangt is prinses Antonia zelf. Dat is af te leiden uit een afbeelding van haar die gevonden is op één van haar broches.

    • Waarom zijn er alleen vrouwen in de groep? Waarschijnlijk omdat het hier gaat om zielen die een scheikundig huwelijk aangaan met de geest, zodat de geestziel werkzaam wordt. In vrijwel alle tradities wordt de ziel als vrouwelijk beschouwd en de geest, hier weergegeven in de vorm van Jezus, als mannelijk.
    • Waarom worden de vrouwen groter en duidelijker naarmate ze hoger stijgen? Zo komt tot uitdrukking dat de ziel groeit bij het doorlopen van de stadia.
    • Waarom zijn er vijf stadia van ontwikkeling? Vijf is het getal van de wedergeboren ziel, die veelal wordt gesymboliseerd door een vijfpuntige ster (pentagram) met de punt omhoog. Jan van Rijckenborgh en Catharose de Petri onderscheiden vijf stadia op het bevrijdende pad: inzicht, heilbegeren, zelfovergave, nieuwe levenshouding en vervulling.

4. De banier met een gedicht van Schmidlin

Bovenaan het schilderij is een banier weergegeven met daarop de drie strofen uit het volgende gedicht van dominee Johannes Laurentio Schmidlin. Boven de banier zijn tien engelen weergegeven. Die kunnen staan voor de tien hemelse hiërarchieën, maar ook voor de tien sephiroth van de boom des levens uit de kabbalah. De (vertaalde) tekst op de buitenpanelen luidt:

Christus:

Kom ziel, ga met mij een eeuwig huwelijk aan
draag, schoonheid, de kroon die je mooi zal staan.
Dood, duivel en hellemachten heb ik overwonnen,
oneindige vreugde door lijden gewonnen.

Bruid:

Alleen gij, waardige JEZUS, was mijn lust,
zonder u was ik me van geen vreugde bewust.
Ik had u lief met mijn ganse hart in het geloven zonder te zien
voor de hoop is de ingang in de hemel voorzien.

Engel:

Welkom, gij vromen, kom allen tegelijk
om te leven en te zweven in het gezegende Rijk.
Help te prijzen DE DRIEMAAL HEILIGE NAMEN
DE A EN DE O, zing HALLELUJA met AMEN

5. Binnenkant van geopende zijpanelen

De binnenkant van de zijpanelen tonen allebei een grote historische ingewijde op het moment dat deze nog baby was: Jezus (links, symbool voor het Nieuwe Testament of de christelijke Bijbel) en Mozes (rechts, symbool voor het Oude Testament of de joodse Bijbel). Mozes leidde het volk Israël uit Egypte door de woestijn naar het Beloofde Land. Na de geboorte van Jezus vluchtten Jozef en Maria met hun kind naar Egypte, het land van de mysteriën. Waarschijnlijk zijn zowel Mozes als Jezus in Egypte ingewijd in de mysteriën van de legendarische Egyptische wijze Hermes Trismegistus.

6. Het middenpaneel: tempel, tuin, dieren en mensen

Het middenpaneel toont een grote tempel met boven op de koepel het monogram van”prinses Antonia, dat tevens als het monogram van Andreae beschouwd wordt.” Het bevat de letters A, V en O, de alpha en de omega, het begin en het einde. Daaromheen zweven de vierentwintig oudsten uit het bijbelboek Openbaringen. Onder hen bevinden zich de drie principes Vader, Zoon en Heilige Geest.

Temidden van deze figuur, die overeenstemt met de sefira kether uit de kabbalah, staat een symbool dat in de Internationale School van het Gouden Rozenkruis, het Lectorium Rosicru-cianum, een centrale plaats inneemt: een cirkel, driehoek en vierkant in één. Overigens heeft Jan van Rijckenborgh, de stichter van het Lectorium Rosicrucianum, dit paneel in Bad Teinach nooit gezien. Op het middenpaneel is de boom des levens uit de kabbalah te herkennen.

Ook toont het middenpaneel een jonkvrouw met het kind – symbool van de liefde en de sefira Tiphareth- en de pelikaan die zijn jongen voedt met zijn hartebloed. Aäron staat achter het reukaltaar. Links van hem is een stang met een slang te zien. Rechts staan de gekruisigde Christus en Johannes de Doper. Ook zijn er diverse vogels te herkennen, waaronder een pauw, een pelikaan en een ooievaar.

Verder zijn de grote en kleine profeten uit het oude Testament en de vier evangelisten (Matthéüs, Markus, Lukas en Johannes) uit het Nieuwe Testament afgebeeld. Jesaja (rechts op de onderstaande foto) heeft in dit schilderij het gezicht van Andreae gekregen. Hij houdt in zijn linkerhand een kroon en in zijn rechterhand een gouden beker. Op zijn schoot ligt een boekrol met daarop een laurierkrans.

Aan de onderkant van het schilderij is een tuin met een grote cirkel van twaalf mannen afgebeeld. De opgestane Christus (hier symbool voor de sefira Malkuth) staat in het middelpunt. Bij ieder van deze figuren hoort een dier, een plant en een mineraal. Zij verbeelden de twaalf stammen van Israël. In overdrachtelijke zin kunnen zij ook worden gezien als de twaalf apostelen uit het Nieuwe Testament. Men zou kunnen zeggen dat hier Gods reddingsplan en de natuur elkaar ontmoeten, waardoor de noodzakelijke transformatie van de natuur naar een hoger plan doorgang kan vinden.

l. Ruben, cypres
m. Simeon, wilg
n. Levi, eik
o. Juda, ceder,
p. Zebulon, spar
q. Issachar, vijg
r. Dan, appel
s. Gad, laurier
t. Aser, olijf
u. Naftali, granaatappel
v. Jozef, palm
w. Benjamin, amandel

Door de poort in de haag met druiven en witte en rode rozen gaat een dame in een groene jurk. Deze figuur is prinses Antonia. Zij is het symbool voor de neofiet in de christelijke mysteriën. Zij treedt de tuin binnen met het lam (symbool voor Christus en voor deemoed) en drie attributen: kruis, anker en brandend hart, symbolen voor respectievelijke geloof, hoop en liefde. 

Op de tempel bevinden zich ook vele reliëfs van Bijbelverhalen. Aan de hand van de tekening met nummers en de lijst is vast te stellen wat alles voorstelt. Daarmee zijn de verborgenheden in dit werk nog niet ontsluierd. Het gaar erom de innerlijke betekenissen te ontdekken en toe te passen.

    1. De kroon van het rijk, daaronder het monogram van God, omgeven door palmtakken
    2. De vierentwintig oudsten
    3. Elia met het zwaard
    4. Mozes bij de brandende braamstruik
    5. Henoch met een boek
    6. Strijd en overwinning van Michaël
    7. Het lam op de berg Zion
    8. De neerstorting van de draak
    9. De menigte verlosten op de berg Zion
    10. Lovende engelen met instrumenten
    11. Lovende engelen met palmtakken
    12. God als verlosser en rechter door de engelen vereerd
    13. De hemelvaart van Jezus
    14. De uitstorting van de Geest
    15. De vier wielen van de troonwagen van Ezechiël
    16. De vier wezens rondom de troon van Ezechiël
    17. De bergrede van Jezus
    18. De zondares zalft Jezus’ voeten
    19. De geboorte van Jezus
    20. De terugkeer van de verloren zoon
    21. De engel bij Maria (annunciatie)
    22. Jezus onderwijst in de tempel
    23. Het element vuur: de vuurzuil
    24. Het element water: Jezus bij het schip van Petrus
    25. Hemelvaart van Elia
    26. Jona wordt door de walvis uitgespuwd
    27. De drie mannen in de vuuroven
    28. De doop van Jezus
    29. Salomo’s wijze oordeel door het zwaard
    30. De opname van Esther bij koning Ahasveros door de scepter
    31. Isaak gehoorzaam terwijl hij geofferde wordt
    32. Abraham gevoed en gezegend door Melchizedek
    33. De gevallen afgod in het boek Samuël
    34. De jonge Tobias die wordt geleid door Raphaël
    35. Jacob worstelt met een engel
    36. Jacob ziet de hemelladder in een droom
    37. De overwinning van Israël op Amalekieten
    38. Het schrift op de muur tijdens het feestmaal van Belsazar
    39. Gideons overwinning op de Midianieten
    40. Vijf steden die voor Abraham vernietigd worden om Lot te redden
    41. Farao en de zijnen komen om in de Rode Zee
    42. Gideon stelt uit een waterlek vast wie oorlog met hem wil wil voeren
    43. Jezus praat bij de bron met een Samaritaanse vrouw
    44. De ark van Noach
    45. Het beeld van de monarchieën volgens Daniël
    46. De engel kondigt de voleinding van de geheimenissen van God aan
    47. De rokende Sinaï, de berg van de wet
    48. Zion, stad van de vrede
    49. Het tentenkamp van de Israëlieten
    50. De stad Jeruzalem met de tempel
    51. De engel met de molensteen, de val van Babylon
    52. De engel met het eeuwige evangelie
    53. De bronzen slang op stang
    54. Jezus aan het kruis
    55. Johannes de Doper, de wegbereider
    56. Mozes de wetgever
    57. Jozua de vlaggendrager
    58. Paulus, apostel voor de heidenen
    59. Aäron achter het rookaltaar
    60. Adam en Eva worden uit het paradijs verdreven
    61. Hizkia ontvangt het teken van de terugkerende zon
    62. God antwoordt Elia met vuur
    63. God antwoordt Israël met manna
    64. Simson met de leeuw, het leeuwenraadsel
    65. Jozef vertelt zijn twee dromen
    66. De lijdenskelk van Jezus op de olijfberg
    67. De profetische beker van Jozef in de zak van Benjamin
    68. De honden likken de zweren van Lazarus
    69. De Samaritaan verbindt de wonden van de halfdode
    70. De engel spijzigt Elia
    71. Wonderbare spijziging van Jezus
    72. De begrafenis van Jezus
    73. De opstanding van Jezus
    74. Jacob zegent de twee zonen van Jozef
    75. Jezus zegent de kinderen
    76. Besnijdenis onder de wet
    77. Het kind Jezus wordt opgedragen in de tempel
    78. De koningin uit Arabië komt naar Salomo
    79. De wijzen uit het oosten komen naar Jezus
    80. De overwinning van David benijd door Saul
    81. De overwinning van David op Goliath
    82. David brengt federale uitnodigingen naar Jeruzalem
    83. De intocht van Jezus in Jeruzalem
    84. Maria en Martha
    85. De zalving in Bethanië en Judas de verrader
    86. Jacob wordt in de grot van Machpela begraven
    87. Lazarus staat op uit het graf
    88. De vier grote profeten
    89. De vier evangelisten
    90. De 12 kleine profeten

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *