BESTEL DE TRADITIE VAN DE HEILIGE GRAAL

ORDER THE TRADITION OF THE HOLY GRAIL

Rachel Ritman is al sinds haar twaalfde jaar gefascineerd door de graaltraditie. In dit boek, haar opus magnum, neemt zij je mee op een ontdekkingsreis door de ideeënwereld van de Graal, de Christuslegenden en haar eigen inzichten. Haar beschrijvingen zijn even minutieus als de miniaturen op de Graalbeker die zij en haar echtgenoot Joost hebben laten vervaardigen door Oleg An, meesterschilder uit de Russische lakminiatuurkunst in Palech.  Er is ook een Engelse uitgave verschenen: The Tradition of the Holy Grail.

VOORWOORD

Wie in Amsterdam op Keizersgracht 123 door de brede en hoge deur het Huis met de Hoofden binnenkomt, stapt binnen in een grote, open ruimte, de Embassy of the Free Mind, museum en ontmoetingsplaats van het vrije denken. Hier wordt de geest uitgenodigd zich te laten inspireren door de boeken vol wijsheid, inzichten en oorspronkelijke gedachten van schrijvers en denkers die deel uitmaken van de Bibliotheca Philosophica Hermetica.

Deze bibliotheek van de christelijk-hermetische gnosis, vanaf 1957 verzameld door Joost Ritman, vult de zalen van het huis. Boeken die eeuwenlang alleen in kleine kring circuleerden en veelal direct na de druk verboden werden kunnen nu door iedereen ter hand genomen en gelezen worden. Aan de wanden van de Grote Sael wordt de aandacht getrokken door het rijke beeldmateriaal uit deze boeken, waarin de wijsheid van eeuwen in symbolische voorstellingen is geconcentreerd en zich toont door de kracht van de beeldtaal die tot iedereen spreekt.

En zo, zwervend door het huis, kan het zijn dat je – als terloops – een kleine kamer ontdekt, twee houten treetjes oploopt en onverwachts in een intieme, maar lichte met een van de unieke ruimte staat, oog in oog kunstschatten van het museum: de ‘Amsterdamse Graalbeker’. De Graalbeker vormt zonder twijfel het hart van deze kamer, en trekt de blik van de verraste bezoeker. Wat zijn dat voor schilderingen waarmee deze beker is gedecoreerd en welk verhaal vertellen ze? Wat is de oorsprong van deze beker en hoe is hij hier gekomen? Dat bijzondere verhaal vindt u in de fraaie publicatie die u nu in handen heeft, De traditie van de Heilige Graal.

Achtergronden van de Amsterdamse Graalbeker in de Embassy of the Free Mind, geschreven door Rachel Ritman. Het zou nooit geschreven zijn als Rachel, mijn moeder, niet in 1985 op een van de reizen die zij met mijn vader maakte in een winkeltje op de luchthaven van Moskou een paar doosjes had gevonden, fijn beschilderd in heldere kleuren. De doosjes bleken te zijn gemaakt in Palech, zo’n 350 kilometer ten noordoosten van Moskou.

Het duurde niet lang voordat zij Palech opzochten, trouw aan hun devies ad fontes – terug naar de bron. In een tijd dat je alleen maar op uitnodiging naar Rusland kon reizen, in het bezit van een hoop formulieren en evenzoveel geduld, was dit een heel avontuur, dat ze overigens vele malen zouden ondernemen. Gelukkig deden ze dit samen met Inna Kaufmann – van origine Russische en expert op het gebied van de Russische lakminiatuurkunst. Zij introduceerde hen persoonlijk bij de kunstenaars en stond hen in de vele jaren die volgden met haar ervaring en grote toewijding terzijde.

Stel je voor dat je dan, na een lange rit over hobbelige, modderige of besneeuwde wegen, door een steeds stiller wordend landschap, uitstapt in het dorpje Palech, gemarkeerd door een lieflijke witte kerk met uivormige hemelsblauwe koepels, omgeven door houten huizen in allerlei tinten, de dakranden en raamkozijnen afgewerkt met fijn houtsnijwerk. In dit kunstenaarsdorp gaat achter iedere deur waar je aanklopt een eigen wereld open, vol bezieling, verbeeldingskracht en technisch vakmanschap. Al vanaf de zestiende eeuw werden in deze plaats iconen geschilderd, generatie na generatie, totdat aan het begin van de twintigste eeuw met het uitbreken van de Russische Revolutie – alle religieuze uitingen verboden werden.

Door het enorme potentieel aan schilders en de onstuitbare creativiteit van een aantal van hen ontstond binnen enkele jaren een nieuwe uitdrukkingsvorm, namelijk het schilderen van verfijnde lakminiaturen. Niet langer gebonden aan de strikte regels van de icoonschilderkunst vonden de kunstenaars, mannen én vrouwen, hun inspiratie in thema’s die hen na aan het hart lagen: de sprookjes en volksvertellingen, de heldensagen, maar ook de eigen folklore en de natuur rondom – vertolkt in sprankelende kleuren tegen een meestal zwarte achtergrond, opgelicht met toetsen van zilver en goud, aangebracht op panelen, borden en dozen of kisten in alle vormen en maten. — Het is in Palech dat een al langer gekoesterde wens van Rachel en Joost vaste vorm aanneemt: het verbeelden van de Graal die tot een heilige Graal wordt, in een eenmalig kunstwerk, in verschillende taferelen, en op een ondergrond en vorm die zich daartoe leent.

De lakminiatuurkunst beleeft in die jaren ’80 een periode van hoogbloei, met kunstenaars die in hun werk tot volle ontplooiing komen, maar wie van hen heeft het vermogen om een zo ongebruikelijk en veelomvattend thema als ‘de Graal’ aan te voelen en in beelden te vatten? En wie heeft de durf en het uithoudingsvermogen om zo’n grote opdracht aan te nemen en daar alles voor opzij te zetten? Die man was Oleg An, een van de meesterschilders van dat moment. Met hem voeren mijn ouders veel gesprekken over de Graal, de betekenis ervan, de verhaallijnen, de symboliek en beeldtaal, en over plaatsen waar de Graal werkzaam zou zijn geweest. Wanneer we in de jaren daarna ook als familie Palech bezoeken, bestuderen we zijn ontwerp voor de beker, de schetsen voor de panelen, we reiken thema’s aan en wisselen ideeën uit.

Oleg reist ook naar West-Europa, waar hij musea bezoekt in Amsterdam, Brugge en Gent en het werk van de Vlaamse Primitieven en de Renaissanceschilders in zich opneemt. Zo krijgt de Graalbeker in de geest en in de stof steeds meer gestalte. Tien jaar van zijn leven wijdt hij aan dit kunstwerk; het groeit onder onze ogen, die prachtige vorm met een ondergrond van smaragdgroen, de kleur die zo met de Graalverhalen verbonden is. In 2006 plaatst hij zijn signatuur, ‘Oleg An, Palech 2006’, worden de laatste dunne lagen lak aangebracht en glanzend gepolijst, en reist hij in maart de Graalbeker achterna naar Amsterdam om aanwezig te zijn bij de feestelijke presentatie.

Ja, dan is de beker in Amsterdam, maar pas in 2017, wanneer Rachel en Joost besluiten de Graalbeker te schenken aan de Embassy of the Free Mind, ter gelegenheid van de feestelijke opening op 21 oktober, wordt hij de ‘Amsterdamse Graalbeker’, die bezoekers vanuit de hele wereld kunnen bezichtigen en ervaren. Eigenlijk is het onmogelijk om in één bezoek te bevatten wat je ziet, want wat in deze ‘dubbele beker’ is neergelegd is veelomvattend – zoals ook de Graal zelf veelomvattend is. Hij nodigt uit om dichterbij te komen, te kijken, te herkennen en te ontdekken én om, voorbij de beelden, dieper waar te nemen.

Wat een geluk voor bezoekers als zij dan mijn moeder troffen tijdens een van de rondleidingen die zij vanaf het begin vrijwel wekelijks heeft gegeven. Zelf hoorde Rachel al vroeg in haar leven vertellen over de Graal, als over een kostbare schat, symbool voor het hoogste waarnaar een mens kan streven. De Graal die tot op de dag van vandaag in de mensen raakt aan iets dieps en groots, waarnaar zovelen vol verwachting op zoek gingen, maar die door zo weinigen wordt gevonden.

Want zoveel wordt wel duidelijk uit alle graalverhalen: wie de Graal wil vinden, moet niet gericht zijn op eigen roem, maar bereid zijn alles te geven wat hij heeft: toewijding, inzet, moed, liefde, zichzelf, zonder enige reserve. En waar is de Graal dan te vinden? Wordt hij op aarde gevonden of in de geestelijke gebieden? Is hij ver weg of juist heel dichtbij, in de eenvoud van een open mensenhart, waarin de werkelijke levensvragen opkomen?

Hoe het ook zij, het beeld van de Graal vergezelde Rachel tijdens haar hele leven; ze las de middeleeuwse graalvertellingen en ontdekte later de oudere tekstbronnen, ze nam de verschillende uitdrukkingsvormen van de Graal door de eeuwen heen in zich op en met haar intuïtieve gevoel voor symbolen – ‘symbolen praten met me’ – en haar onderzoekende geest kwam ze tot inzichten die ze soms vastlegde in verhalen of lezingen, en niet te vergeten in haar pentekeningen. ‘Inzichten’ zijn iets anders dan ideeën, of interessante beschouwingen; ze ontstaan als er een vraag is, een verlangen om te begrijpen, om ermee te werken, de hoogte, de breedte en de diepte te ervaren, zodat het levende inzichten worden – vruchten van een mensenleven. En wat je van binnenuit beleeft, kun je delen…

Dat blijkt wel tijdens de vele rondleidingen voor de Amsterdamse Graalbeker: juist in de uitwisseling, het zoeken naar antwoorden op vragen vanuit heel verschillende invalshoeken, begint het te borrelen bij Rachel, als uit een onuitputtelijke bron. Ze neemt je mee op een reis en op die reis blijken er – ook voor haarzelf – steeds nieuwe wegen, nieuwe perspectieven open te gaan. Enigszins vertwijfeld vroegen wij ons af wie, ná of naast Rachel, bezoekers in de Embassy of the Free Mind op dezelfde manier zou kunnen rondleiden, of beter gezegd ‘binnenleiden’.

En hoe konden we ervoor zorgen dat de betekenis van de taferelen op de Graalbeker en de onderliggende verbanden niet verloren zouden gaan? Zo ontstond het idee voor dit boek, waarin de schrijfster u meeneemt in een ontdekkingsreis, een reis door de ideeënwereld van de Graal, de graalvertellingen en de eigen gewonnen inzichten. Zij gaat van stap tot stap, van laag tot laag, haar beschrijvingen zijn even minutieus als de miniaturen op de Graalbeker, maar zij brengen u zeker dichter bij het wezen van de Graal zelf.

Veel aandacht – 26 hoofdstukken, ‘van a tot z’ – geeft zij aan de toelichting op de graalvertelling Parzival van Wolfram von Eschenbach, alle lijnen van het boek vloeien er als het ware in samen. Ze deelt met Wolfram de grote belangstelling voor de mens in al zijn hoedanigheden en ondervindingen, man of vrouw, christen of ‘ongelovige’, in vallen en opstaan, zonder enig oordeel; zij deelt met hem de subtiele waarnemingen, de humor ook, het begrip voor wat zich afspeelt in de psyche van alle personages. En puttend uit de Parzival laat zij de bijzondere rol oplichten van de vrouw in de Graalverhalen – of het nu Condwiramur betreft, de kleine Obilot of de raadselachtige Kundrie.

Het boek over de Amsterdamse Graalbeker spreekt niet alleen in woorden, maar evenzeer in beelden. De schilderingen vertolken op hun wijze de zoektocht naar de Graal door de kunstenaar Oleg An, die door zijn vermogen tot aanvoelen, zijn scholing in de verschillende schildertradities en zijn volmaakte technische beheersing een meesterwerk van de lakminiatuurkunst schiep, dat binnen en buiten Rusland zijn gelijke niet kent. U kunt de verschillende verhaallijnen van het boek volgen aan de hand van deze schilderingen, nu niet alleen als miniatuur, maar hier en daar sterk vergroot, zodat details zichtbaar worden die, in het echt, slechts worden waargenomen door wie de tijd neemt om te kijken en te speuren.

Dichterbij kunt u niet komen… De prachtige vormgeving van het boek, waarin woord en beeld met elkaar in een levendige wisselwerking zijn gebracht, stond onder de inspiratie en begeleiding van Esther Ritman. De hoofdstukken over een van de twaalf panelen worden steeds ingeleid met een korte beschrijving over wat er is afgebeeld en daarnaast zijn er, verspreid door het boek, twaalf korte verhalen opgenomen die centrale thema’s samenvatten. Het boek is dus op vele manieren te lezen’. Daarmee is De traditie van de Heilige Graal een boek voor kijkers, denkers, zoekers en vinders. Vóór alles is het een uitnodiging aan iedereen die het ter hand neemt om mee op ontdekkingsreis te gaan – ook in zichzelf.

Mirjam Duivenvoorden-Ritman

BESTEL DE TRADITIE VAN DE HEILIGE GRAAL

ORDER THE TRADITION OF THE HOLY GRAIL

INHOUDSOPGAVE